Bir kaç gün oldu yazmayalı , bir sürü şey birikti. Başta Arjantin'li bir mimarı tanıtıcaktım sonra Peronist döneme ait grafiklerle ilgili bir şeyler yazmak istedim sonra türk tarih ama en sonunda Bolivya'da geçtiğimiz pazar yapılan referandumla yüzde atmış evet oyuyla onaylanan yeni anayasa üzerine bir şeyler yazmaya karar verdim.
Bolivya'ya daha gitmedim umarım Nisan'da kendime ufak bir tatil vericem ve o zaman okuduğum kitapları daha iyi sindirmiş bir şekilde turistik geziden ziyade ne olup bittiğini daha iyi kavrayabildiğim bir gezi yapabilicem. Sevgili bolivyalı arkadaşlarım da yardım ederse - bir tanesinin babası mecliste milletvekili olduğu için bir kaç ufak röportaj bile yapmayı planlıyorum. Bu arada çok bölmeden The Palermo Manifesto'nun yazarı Esteban Schmidt'le dün tanışma şansına en sonunda eriştim , ve kitapla ilgili sorularım dışında,kriz sonrası daralan orta sınıf artan yoksulluk ve ülkeye gelen yabancı küçük yatırımcıların , özellikle Buenos Aires şehir hayatına getirdikleri yenilikleri anlamamda çok yardımcı oldu , sorularımı ve aldığım cevapları kısa süre sonra buraya da koyucam.
Ama şimdi çok uzatmadan Bolivya'da yaşayan ve nüfusun yüzde atmışını oluşturan yerli halk için ve önemlisi Latin Amerika 'da yaşayan bütün yerli halklar için çok şey ifade eden bu yeni anayasadan bahsetmek istiyorum.
Kabul edilen yeni anayasa maddelerinin en önemlilerini buraya koyucam zira anayasanın bütününe baktıkları zaman sadece bir kaç maddede yapılan değişiklikler dikkat çekiyor. zaten o maddelerde anayasanın bütün ruhunu değiştiriyor.Anayasa toplam 410 maddeden oluşuyor word dosyasında 100 sayfa.İki gündür elimde süründü ama en sonunda tamamını okumayı başarabildim.
İşte en önemli madeller
Artículo 4. El Estado respeta y garantiza la libertad de religión y de creencias espirituales, de acuerdo con sus cosmovisiones. El Estado es independiente de la religión.
Bu madde en çok tartışılan maddelerden biri çünkü eski Bolivya anayasasında ülkenin dini hristiyanlık mezhebi katolik olarak geçiyordu. Bu anayasayla birlikte devlet bütün dinlere eşit mesafede olduğunu belirtiyor. Bu yerli halk için çok önemli çünkü Bolivya'da 10 milyon yerli yaşıyor ve yaklaşık 36 farklı kabileden oluşan yerli halk yer yer paganist yer yer hristiyanlık ve paganist inançların içiçe geçtiği farklı inançlara inanıyorlar. Bu madde tabi en çok Bolivya başpsikoposunu ve klisenin yakın olduğu zengin azınlığı rahatsız etti , her ne kadar klise anayasa oylanmadan bir gün önce yaptığı açıklamada anayasa değişikliği için yapılan referandumun tamamen siyasi olduğunu ve klisenin siyasete ve "kirli" işlerine hiç bir şekilde karışmayacağını belirtmiş olsa da benim buradaki bolivyalı arkadaşlarımdan ve gazetelerden okuduğum kadarıyla bu tamamen yalan. Klise referandum öncesi "Bu anayasaya hayır oyu vererek Tanrı'nın yolunu seçmiş olursunuz" başlıklı kapmanyasını özellikle yerli hristiyan halkı defalarca farklı propaganda yollarıyla etkilemeye çalışmış özellikle dağıtılan propaganda kağıtları ve yerli halkın takip ettiği belli rahiplerin vaazlarında --yani hiç de tarafsız sayılmaz .
ve en çok tartışılan ve yerlileri en çok sevindiren diğer maddeler:
Artículo 190. I. Las naciones y pueblos indígena originario campesinos ejercerán sus funciones jurisdiccionales y de competencia a través de sus autoridades, y aplicarán sus principios, valores culturales, normas y procedimientos propios.
II. La jurisdicción indígena originaria campesina respeta el derecho a la vida, el derecho a la defensa y demás derechos y garantías establecidos en la presente Constitución.
Artículo 272
La autonomía implica la elección directa de sus autoridades por las ciudadanas y los ciudadanos, la administración de sus recursos económicos , y el ejercicio de las facultades legislativa, reglamentaria, fiscalizadora y ejecutiva, por sus órganos del gobierno autónomo en el ámbito de su jurisdicción y competencias y atribuciones.
Yeni anayasa sanırım Bolivya tarihinde bir ilke imza atan Evo Morales'in en önemli başarısı olarak sayılabilir. Özellikle bu maddeler, 1952'yılına kadar La Paz'ın en işlek merkezlerinden biri olan Plaza Murillo'ya girmeleri bile yasak olan,zengin azınlıklar tarafından yıllarca resmen sömürülen yerli halka, eşitlik, özgürlük gibi kavramlarının laftan ve asla gerçekleştirilmeyen büyük vaadlerden ibaret olmadığını kanıtlanmış oldu.
Maddelerin uzun uzadıya tam çevirisini yapmıcam ama kısacası yerli halkın yaşadığı bölgelere otonomi verilirken , ayrıca yargı yetkiside tanınıyor. Böylece Bolivya'da ilk defa tek bir merkezden yürütülen siyaset sona eriyor ve bölgelere geniş siyasi ve iradi halklar tanınıyor.Bu sayede de bu bölgelerde çoğunluğu oluşturan yerliler daha bağımsız bir yönetim şekli sayesinde eşitlik ve özgürlüklerden daha fazla yararlanma daha yüksek oranda temsil edilme şansını bularak kültürel ve ekonomik haklarını daha rahat savunabilicekler. İlk 1995 te bölgedeki suyun ve daha sonra 2002 de gazın özelleştirilmesi teşebüslerine kadar varan yerli halkı bir dönem sefalet içerisinde bırakan politikalardan sonra Evo Morales'in (Movimiento al Socialismo (MAS) Sosyalist Hareketinin kısa zamanda katettiği yol gerçekten inanılmaz.
Anayasa'nın giriş madellerinden de yapılan değişiklerden birisi de kullanılan dillerle ilgili . Bu maddeyle ispanyolca devletin resmi dili olmaya devam ederken ispanyolca bilmeyen yerli vatandaşlara devletle ilgili herhangi her münasebetlerinde kolaylık sağlanması açısından her özerk bölgede çoğunluğun kullandığı en az iki dilin geçerli olduğunu içeren yeni bir madde getiriliyor.
Artículo 5. I. Son idiomas oficiales del Estado el castellano y todos los idiomas de las naciones y pueblos indígena originario campesinos, que son el aymara, araona, baure, bésiro, canichana, cavineño, cayubaba, chácobo, chimán, ese ejja, guaraní, guarasu’we, guarayu, itonama, leco, machajuyai-kallawaya, machineri, maropa, mojeño-trinitario, mojeño-ignaciano, moré, mosetén, movima, pacawara, puquina, quechua, sirionó, tacana, tapiete, toromona, uru-chipaya, weenhayek, yaminawa, yuki, yuracaré y zamuco.
El Gobierno plurinacional y los gobiernos departamentales deben utilizar al menos dos idiomas oficiales. Uno de ellos debe ser el castellano, y el otro se decidirá tomando en cuenta el uso, la conveniencia, las circunstancias, las necesidades y preferencias de la población en su totalidad o del territorio en cuestión. Los demás gobiernos autónomos deben utilizar los idiomas propios de su territorio, y uno de ellos debe ser el castellano.
Madde de sıralandığı gibi Bolivya'da her yerli grubun ispanyolca dışında kullandığı toplam 36 farklı dil mevcut.
Ve son ve belki de anayasanın zengin azınlığı en çok vuran maddeleri de toprak düzenlemeleriyle ilgili
Artículo 398(opción A para el Referendo Dirimitorio). Se prohíbe el latifundio y la doble titulación por ser contrarios al interés colectivo y al desarrollo del país. Se entiende por latifundio la tenencia improductiva de la tierra; la tierra que no cumpla la función económica social; la explotación de la tierra que aplica un sistema de servidumbre, semiesclavitud o esclavitud en la relación laboral o la propiedad que sobrepasa la superficie máxima zonificada establecida en la ley. En ningún caso superficie máxima podrá exceder las diez mil hectáreas.
Los nuevos límites de la propiedad agraria zonificada se aplicarán a predios que se hayan adquirido con posterioridad a la vigencia de esta Constitución. A los efectos de la irretroactividad de la Ley, se reconocen y respetan los derechos de posesión y propiedad agraria de acuerdo a Ley.
İlk madde devletin koyduğu limit dışında on mil hektarın üstünde geniş arazi alımını engellerken , ülkenin gelişiminin ve kolektif menfaatin aleyhine olan her türlü kontratı geçersiz sayıyor. Ayrıca her türlü sömürme formu - toprağın , toprakta çalışan işçilerin sömürülmesi bu yasayla yasaklanıyor.Daha önceden on mil hektarın üzerinde arazi sahipleri geçmiş anasaya tabi tutulucaklarken yeni alım ve satımlar yeni anayasanın bu maddesi çerçevesinde düzenlenicek.
Bolivyalı liderin muhalefetin en çok karşı çıktığı bu maddeyle ilgili yaptığı yorum ise şu
" se acabaron los terratenientes. Aqui termnino el Estado colonialista , el colonialismo interno y el externo. Aqui ha terminado el noeliberalismo.... Gracias a la cociencia del pueblo lo recuperamos para toda la vida.
"Arazi ağalarına büyük toprak sahiplerine son.Devletin sömürüsüne , iç ve dış sömürüye son. Neoliberalismin bittiği an. Halkımızın sağduyusla gücümüzü kazanmış ve kurtulmuş bulunmaktayız."
Referandum sonuçlarına göre en çok hayır yine Zenginlerin çoğunluğu oluşturduğu Hilal bölgesinde ( Santa Cruz, Beni, Pando ve Tarija) verildi. Yeni anayasadaki bazı maddelerin yerlilerle ilgili pozitif ayrımcılık yapıldığına yine en çok zenginler ve ortasınıf inanıyor.
Yine solcu bir kaç entellektüel yeni anayasanın tam olarak toprak reformunu gerçekleştirmede yetersiz olduğunu düşünmeye devam ediyor Morales'i Chavez'i olduğu gibi Peron'a benzetenler de mevcut. Sonuç olarak bu anayasanın her ne olursa olsun Bolivya'da sömürülen yerlilerin hayat standardlarını iyi yönde etkileyeceyi kesin. Fakat yine de Bolivya'lı aydınlar hala karamsar. Bu anayasanın veya bunun gibi binlerce anayasanın ve Evo'nun uyguladığı hiç bir politikanın şimdi mevcut olan ve ileride de mevcudiyetini koruyacak olan zenginler ve yerliler arasındaki gelir uçurumunun önüne asla geçilemeyeceğinden eminler.Hep Birlikte görüceğiz.
